گبه، رنگين کماني از هنر زنان ايلاتي

صداي چنگک به آرامي ولي ماهرانه بر خامه گبه فرود مي آيد. زن گبه باف روستايي، رج به رج تار و پود رنگ آميزي شده زيرانداز چشمنواز را با شور و شوق به هم مي تند که با هر گره استادانه، گبه قد مي کشد. گبه نوعي فرش از جنس قالي است، اما رنگ يک دست و ميزان ضخامت و نقوش گاه برجسته آن دلربايي اين دست آفريده هنري بيشتر عشايري - ايلاتي را از قالي مجزا مي سازد.   «گبه» نقش و طرح شيدايي ولي استثنايي دارد. گاه زنان ايلاتي جنوب با بافت «گبه» رنگين کماني از هنر بديع را عرضه مي کنند که در ديدگان شيفته هنردوستان موج تحسين به سان زلال اشک تموجي فريبالي دارد. «گبه»، شاهکار دست آفريده روستايي است که پيچاپيچ انگشتان ظريف و تحسين برانگيز زنان با نبوغ ايلاتي، گاه پرواز مرغان را چنان با مهارت بر قلب «گبه» نقش مي زنند که از هر تابلوي ظريف نقاشي تماشايي تر است. 
دست آفريده هاي افسون کننده 
 «گبه»، زيراندازي هنري است، حيف که زيرپا قرار مي گيرد، بايد اين دست آفريده شوق آميز روستايي را به ديده هاي مشتاق نشان داد... گبه دست آفريده اي از جنس زيراندازهاي مقاوم و استواري است که در قطع معمول قاليچه، توسط زنان هنرآفرين عشايري و ايلات لر و قشقايي با تبحر و نوآوري چشم افسا بافته مي شود. گبه هاي بافته شده توسط زنان ايلات قشقايي و لر نرم و ضخيم تر از فرش است، اما دست آفريده هاي زنان گبه باف عشايري داراي پرزهاي بلند و نقشه هاي بديع و حيران کننده است، که رنگ آميزي آنها دلنشين و گاه بهت آور است.  زنان عشايري و ايلات لر و قشقايي که سراسر عمر و حيات آنان در پهنه هاي چشم نواز کوهستاني، در بطن مرغزاران باشکوه، جويباران و سبزه زاران طبيعت دلگشا و جان پرور مي گذرد، بهره گيري از مناظر افسون کننده طبيعت و رنگ هاي باشکوه و دلفريب کوهپايه هاي حيات بخش در متن زيرانداز گبه شوقي وافر در دوستداران صنايع دستي روستايي و سنتي به جا مي گذارد.  زنان خبره و کارکشته ايلي - عشايري که ساليان متمادي است گبه مي بافند و دست آفريده هاي جذاب آنان اکنون در مغازه هاي فرش فروشي سراسر شهرهاي اروپايي عرضه مي شود، در پديد آوردن ابتکاري و خوش نقش گبه از تعداد پود فزون تري بهره مي گيرند.  چنين گبه هايي داراي شور و حال طبيعت افسون کننده مناظر کوهپايه اي زاگرس هستند اين شيوه را با اين هدف در دستور کار بافت گبه رعايت مي کنند که در نرمي و لطافت گبه تاثير آهن ربايي دارد، ولي تعداد پود برخي گبه ها از سه تا هشت واحد در هر رج متفاوت است و ميزان بلندي پودها نيز گاه تا يک سانتيمتر فراتر مي رود.  گبه هاي مستحکم و استوار ايلي - عشايري در اندازه هاي مختلفي بافته مي شود، ولي سه نوع آن بيشتر رواج دارد که عبارتند از: گبه در مقياس قاليچه و بيشتر در اندازه 1  /  5 در 2 متر و 20 سانتيمتر، گبه پتويي و سرانجام گبه در اندازه قالي.  گبه در مقياس قاليچه که تا پنجاه درصد ميزان بافت سالانه اين نوع زيرانداز ايلي - عشايري ايران زمين را در برمي گيرد داراي پرز و خواب بلند است که تعداد پودهاي آن در هر رج به هشت واحد مي رسد.  زنان و دختران گبه باف ايلي - عشايري، گبه در اندازه قالي هاي بزرگ، بالاي چهار مترمربعي را با درخواست و سفارش قبلي در دست هنرآفرين مي گيرند، چون اين نوع گبه خريدار زيادي ندارد. هرگاه تعداد و شمار رشته هاي پود گبه در هر رج از سه واحد تجاوز نکند اين دستبافت با پرزهاي بلند را «قالي گبه» مي نامند.  گبه پتويي، نرم و لطيف است و افراد خانوارهاي ايلي - عشايري وقتي نيمي از سال را در نواحي ييلاقي به سر مي آورند، از اين وسيله در خواب به عنوان پتو استفاده مي کنند. گبه هاي لطيف پتويي به دليل بهره بردن از پود فراوان، نرمي مخصوص دارند و خواب پرز و پودهاي اضافه آن از ظرافت بيشتري برخوردار است.  زنان و دختران بافنده گبه هاي پتويي بايد شکيبايي خاص را با ظريف بافي درآميزند و گاه حوصله در کار را چنان فزون سازند که 14 پود شگفتي ساز را ماهرانه در کنار هم نقش زنند که يک رج گبه پتويي را در برگيرد. اين گونه بافت نياز به مهارت فراوان دارد.
شوق فراگيري 
صنايع دستي روستايي، ايلي - عشايري در مجموع به عنوان دست آفريده هاي ملي به جهت بهره بردن از ارزش هاي اصيل و سنتي و هنري و فرهنگي آن از گذشته هاي دور تا به امروز در بين زنان ماهر بافنده و مردم ميهن ما داراي جايگاه والايي است.  سهولت در تهيه مواد اوليه طبيعي دست آفريده هاي روستايي، ايلي - عشايري به خصوص گبه هاي چشم نواز در آبادي ها و متن ييلاق و قشلاق و ابزارهاي سنتي و محلي بافت زيراندازها، شرايط مناسبي را براي شوق فراگيري پديد آوردن دستبافته هاي هنري به وجود آورده است.  از سوي ديگر نداشتن پيچيدگي در توليد اين گونه دست آفريده ها موجب گرديده است که درحال حاضر خانوارهاي کثيري در روستاها و مناطق دورافتاده و کوهستاني ايلي - عشايري براي توليد چنين دستبافته ها تلاش درخوري را به کار بندند.  وسايل و ابزار مورد نياز براي بافت گبه عبارتند از: دار مخصوص گبه بافي، چنگک، قيچي، شانه کوب فلزي و چاقو. در اين ميان مهمترين و اصلي ترين وسيله همان دار گبه بافي است. زنان و دختران ماهر گبه باف، دار گبه را در اندازه هاي مختلف سفارش داده شده، به صورت افقي و برروي سطح کف محل بافت قرار مي دهند. دار گبه در مناطق روستايي بيشتر از جنس فلز بوده ولي در نقاط ايلي - عشايري به علت وفور درختان ستبر، دار گبه را از چوب مي تراشند.  اکثر بافندگان گبه در بخش هاي گوناگون عشايري کار ظريف دست آفريده گبه را بدون طرح و يا نقشه هاي از پيش تهيه شده به انجام مي رسانند. بعضي دختران عشايري که مهارت چنداني در پديدآوردن گبه ندارند، معمولا براي شروع کار گبه بافته شده اي را در مقابل ديدگان خود قرار مي دهند که در محل به اين شيوه «دستور» مي گويند. ولي مادران و مادربزرگ هاي باتجربه در مناطق ايلي - عشايري نيازي به طرح دستوري ندارند. آنان بافنده هاي قابلي هستند که ضمن بهره گيري از مناظر شيفته کننده طبيعت افسون گر، از سليقه هاي جذاب، تنوع جذاب رنگ هاي سحرآميز و نوآوري براي شکل دادن به تار و پود گبه استفاده مي کنند.  همين نگاه ها در هنگام بافت و انتخاب رنگ ها، ترکيب بندي افسون کننده پرزها با تار و پود گبه سبب مي شود دست آفريده هايي پديد آيد که داراي ويژگي هاي بسيار بوده و متفاوت با نمونه هاي قبلي ظاهر شود. چنين گبه هايي که هميشه با تنوع رنگ ها و نوآوري مستمر همراه بوده در بازارهاي ملي و بين المللي به خصوص در نمايشگاه هاي دست آفريده هاي خاوردور و کشورهاي اروپايي درخششي پرفروغ و ماندگار داشته باشد.
دست آفريده هاي خلاق و رويايي 
براي تار و پود بافت شکيل و جذاب گبه از نخ پنبه اي طبيعي و نخ پنبه اي مخلوط با موي بز استفاده مي شود.  زنان و دختران ماهر بافنده براي پود گبه هاي خوش نقش از پشم گوسفندان بهره مي گيرند و با دستان هنرمند خود اين پشم رمه هاي کوهستاني را مي ريسند و براي بافت گبه آماده مي کنند. مرغوب ترين پشم براي بافت انواع قالي و گبه هاي خوشرنگ، پشم دامنه هاي انتهايي کوهپايه هاي زاگرس در فراز استان فارس است که لطافت و استحکام آن زبانزد خاص و عام است.  تعداد نخ هاي پود گبه به کار رفته در هر رج اين دست آفريده هنري و چشم افسا که داراي ساختاري درشت است از سه تا هشت واحد و در انواع ريزتر گبه هاي نوع ظريف پتويي با مهارت فوق العاده حتي تا 14 پود در تغيير است. گبه براي عرضه در بازارهاي ملي و بين المللي در اندازه هاي عرض يک متر و بيست تا طول 2 متر و حداکثر 2 متر و 50 سانتيمتر بافته مي شود. براي پديد آوردن يک گبه خوشرنگ در اندازه 2 متر و 20 سانتيمتر طول با عرض 1  /  5 متر بافندگان ماهر قشقايي و دختران و زنان بختياري حدود هشت کيلوگرم پشم حلاجي شده گوسفند و تقريبا سه کيلوگرم موي بز را به هم مي آميزند.  دست آفريده هاي خلاق و رويايي گبه معمولا در اصطلاح بافندگان درشت بافت است و بلنداي پود گبه دست کم تا يک سانتيمتر مي رسد. البته بعضي مصرف کنندگان به تجار اروپايي و يا بازرگانان خاوردور سفارش هاي خاص از نظر طول و عرض، نحوه رنگ آميزي و نقش هاي ويژه ارائه مي دهند که ممکن است اين اندازه ها تغيير کند.  هنرمند خالق و چيره دست گبه با چهره و سيمايي برخاسته از روايت هاي ايلي و مضامين طبيعي و حتي بيان حالات روحي خانوارهاي هميشه پراکنده در پهنه هاي کوهستاني، کنار آبشارهاي مصفا و سبزه زاران دشت و کوهپايه ها مي کوشد در بوم گبه، اين واقعيت هاي روحاني را تجسم بخشد.  طرح ها و نقوش طبيعي گبه به گونه اي با افکار و حالات روحي و رواني پديدآورندگان اين نوع دستبافته هاي هنري هماهنگي دارد. بسياري از نقوش چشم افسا و افسانه اي گبه هاي پديد آمده در خانوارهاي ايلي - عشايري چنين است. نقوش دلربا و انعکاس يافته در پهنه طبيعت سرگشته کوهستاني در متن گبه مشاهده مي شود، اما طراحي در قالي به گونه اي است که بافنده در چارچوب طرح دستوري که در مقابل ديدگان خود دارد کار مي کند، ولي پديدآورنده هنرمند گبه به سان يک موسيقيدان ماهر و دلنواز، با دست هاي باز بافت اين دست آفريده هنري را ادامه مي دهد. بايد گفت که نقش هاي جان گرفته بر متن گبه خودجوش است. اين نقوش چنان با سادگي و حتي بياني زلال و شفاف و آهنگين بر عرصه گبه مي نشيند که هارموني روح نواز چنين نقش هاي طبيعي و ماهر اصالت گبه هاي ايلي - عشايري را فرياد مي کند.

حکايت غم انگيز ترنج ايرانش